Nieuw rapport voor NHO Geneo: Noorwegens welvaartsprobleem is een tekort aan mensen, niet aan geld
Noorwegen geeft meer uit aan welzijn dan bijna elk ander land, maar een nieuw rapport in opdracht van NHO Geneo betoogt dat de werkelijke beperking niet langer geld is. Het zijn mensen.
Het rapport, Et bærekraftig velferdssamfunn: Veivalg og muligheter ("Een duurzame welvaartsmaatschappij: wegkeuzes en mogelijkheden"), werd geschreven door Kåre Hagen, hoofd van het Centre for Welfare and Labour Research (SVA) aan OsloMet, en gepresenteerd tijdens de jaarlijkse conferentie van NHO Geneo. NHO Geneo is de werkgeversorganisatie voor particuliere aanbieders van zorg en welzijn; Hagen schrijft in het voorwoord dat hij alleen achter de analyse staat.
Drie decennia zonder vooruitgang op uitsluiting
Hagens oordeel over arbeidsinclusie is onomwonden. Gemeten naar hoeveel mensen stabiel werk vinden, in plaats van hoeveel mensen programma's doorlopen, zijn de resultaten zwak: uitsluitingsniveaus zijn in drie decennia niet gedaald — "snarere tvert om" (eerder het tegenovergestelde).
- Aan het begin van de jaren 2000 had Noorwegen een van de hoogste werkgelegenheidsgraden van Europa. Nu staat het op de 7e plaats.
- Sinds 2001, toen de eerste Inclusive Working Life-overeenkomst van kracht werd, is de werkgelegenheidsgraad voor mensen van 20–66 jaar met een niet-Noorse achtergrond slechts gestegen van 63 naar 67%. Voor de rest van de bevolking is deze vrijwel vlak gebleven: 79,8% in 2001, 79,3% in 2024.
- Er zijn vandaag 105.000 jongeren onder de 30 die buiten werk en onderwijs staan.
- De helft van de Noorse arbeidsongeschiktheidsgepensioneerden zegt dat ze moeite hadden op school. "Jonge uitsluiting is heel duur," schrijft Hagen.
Wat een kleine verbetering waard zou zijn
Hagen doet geen poging tot een volledige schatting van de maatschappelijke kosten van uitsluiting. In plaats daarvan laat hij zien hoeveel zelfs een marginale verbetering waard is, met verwijzing naar een recente berekening (Andersen, 2026): een vermindering van 10% in ziekteverzuim en in het aantal mensen met arbeidsongeschiktheidsuitkering (AAP) en invaliditeitsuitkering zou NOK 25 miljard besparen. Als deze mensen gemiddeld halftijds zouden werken in plaats van uitkeringen te ontvangen, zou dit waarde toevoegen gelijk aan 35.000 voltijdbanen.
Daartegenover maakt hij een ruwe schatting dat de publieke sector jaarlijks NOK 50–60 miljard uitgeeft aan inclusiediensten: ongeveer 24 miljard via het Directoraat voor Integratie en Diversiteit en 12 miljard aan NAV's arbeidsmarktprogramma's, plus arbeidsrehabilitatie, delen van de verslavingszorg, nazorg na detentie en gemeentelijke maatregelen.
Draai het perspectief om
De kernaanbeveling is om het inclusiebeleid om te draaien. Het huidige systeem, betoogt Hagen, rust op drie aannames: dat de persoon buiten werk het probleem is dat moet worden opgelost, dat alleen gewone banen tellen, en dat het combineren van loon en uitkeringen een risico is dat gecontroleerd moet worden. Omgekeerd wordt dit een programma:
- Eerst plaatsen, dan opleiden. Mensen moeten in werk zitten voordat ze de motivatie en vaardigheden ervoor opbouwen — de logica van begeleid werken (supported employment).
- Ontwerp banen die passen. Creëer echte, productieve functies voor mensen die geen gewoon werk kunnen doen, gedreven door het eigen belang van werkgevers. Gemeenten met een tekort aan zorgpersoneel zouden taken moeten verschuiven van gespecialiseerd personeel naar functies die geschikt zijn voor mensen die moeite hebben om werk te vinden.
- Zorg dat werk plus uitkering loont. Hagen stelt een experiment voor voor mensen met AAP en invaliditeitsuitkering, even groot als de huidige proef met jongerenbelastingverlaging, bijvoorbeeld door een persoon een deel van zijn uitkering als loonsubsidie te laten geven in ruil voor het feit dat de werkgever een vast loon betaalt.
Ziekteverzuim als dienstkwaliteit
Hagen behandelt ziekteverzuim in de gezondheids- en zorgsector ook als een kwaliteits- en capaciteitskwestie. Als elke gemeente een ziekteverzuim had zo laag als de beste 20%, zouden de gezondheids- en zorgdiensten 10.800 voltijdequivalenten winnen — zonder hogere publieke uitgaven. Voor de 105.000 jongeren buiten werk en school oppert hij een civiel alternatief voor militaire dienst, waarbij zij worden opgeleid in crisis- en paraatheidswerk.
Het rapport eindigt met 10 aanbevelingen, van sterkere druk voor innovatie en betere meting van wat werkt, tot voorspelbare voorwaarden voor particuliere aanbieders en een verschuiving "van verzorgingsstaat naar welvaartsmaatschappij".
Waarom het van belang is voor werkgevers: Hagens betoog plaatst werkgevers centraal. Als Noorwegens arbeidstekort moet worden opgelost onder degenen die nu buiten werk staan, moet inclusie plaatsvinden op de werkvloer — door functieontwerp, ondersteuning op het werk en regelingen die het voor beide partijen de moeite waard maken.
Lees meer over de fiscale kosten van uitsluiting bij InkludX Economics.
Bron: Kåre Hagen (2026), Et bærekraftig velferdssamfunn: Veivalg og muligheter, rapport in opdracht van NHO Geneo.